Delayed Gratification (Trì hoãn sự thoả mãn)

Càng đi sâu vào hành trình xây dựng sự nghiệp, tôi càng tin rằng người muốn đi đường dài không chỉ cần thông minh, chăm chỉ hay có tham vọng. Họ còn cần khả năng giữ mình đủ tỉnh táo trước những cám dỗ rất nhỏ nhưng rất dễ làm mình yếu đi: một lời khen, một chút danh tiếng, một cảm giác được công nhận, hay nhu cầu tự thưởng quá sớm. Với người làm lãnh đạo, CEO hay founder, delayed gratification không chỉ là kỷ luật cá nhân. Đó là khả năng giữ mình khiêm tốn, tập trung và dài hạn, để không đánh đổi thứ mình đang xây trong nhiều năm lấy một cảm giác dễ chịu nhất thời..

Delayed gratification là gì vậy?

Delayed gratification, hay trì hoãn sự thỏa mãn, là khả năng từ chối một phần thưởng trước mắt để hướng đến một phần thưởng lớn hơn, sâu hơn hoặc bền vững hơn trong tương lai. Nói đơn giản: không ăn ngay “viên kẹo” trước mặt, nếu việc chờ thêm một chút giúp mình có thứ tốt hơn. Nhưng với người trưởng thành, “viên kẹo” thường không còn là kẹo. Nó có thể là một lời khen. Một bài đăng được nhiều người chú ý. Một món đồ khiến mình thấy mình thành công hơn. Một quyết định dễ chịu nhưng không đúng. Một cuộc sống thoải mái hơn trước khi mình thật sự sẵn sàng. Một cảm giác được công nhận trong lúc bên trong mình vẫn còn rất nhiều thứ chưa chắc. Vì vậy, delayed gratification không chỉ là “biết nhịn”. Nó là khả năng không để cảm xúc ngắn hạn điều khiển những quyết định dài hạn. Với tôi, nó là năng lực không để cái tôi của hiện tại tiêu xài mất tương lai của mình.

Vì sao chuyện này khó?

Não người không sinh ra để nghĩ dài hạn. Chúng ta thường bị hấp dẫn bởi phần thưởng gần. Cái gì đến nhanh, nhìn thấy ngay, cảm nhận được ngay, thường có sức hút rất mạnh. Một lời khen hôm nay nhiều khi có sức nặng cảm xúc hơn một thành quả lớn nhưng còn cách mình vài năm. Một cảm giác dễ chịu tối nay nhiều khi thắng cả một kế hoạch dài hạn mình từng rất tin vào. Đó là lý do delayed gratification khó. Không phải vì chúng ta yếu. Mà vì bản năng con người thường thích phần thưởng chắc chắn, gần, rõ, ngay. Nghĩ dài hạn là một năng lực phải rèn. Người có kỷ luật không phải là người không có ham muốn. Họ vẫn muốn được công nhận, muốn sống tốt, muốn tận hưởng, muốn được nhìn thấy, muốn chiến thắng. Họ chỉ không để những ham muốn đó điều khiển mình quá dễ dàng. Kỷ luật không phải là không muốn gì. Kỷ luật là biết cái gì chưa nên lấy vội.

Cái bẫy của người bắt đầu có thành tựu

Khi một người chưa có gì, họ thường dễ tập trung hơn. Không có nhiều thứ để khoe. Không có nhiều lý do để tự thưởng. Không có nhiều người công nhận để mình bị say. Không có nhiều hình ảnh để phải bảo vệ. Nhưng sau một vài thành tựu ban đầu, mọi thứ bắt đầu nguy hiểm hơn. Một chút vị trí. Một chút tiền. Một chút quyền. Một chút danh tiếng. Một chút cảm giác mình đã “là ai đó”. Từ đó, người ta rất dễ tự thưởng quá sớm. Không chỉ bằng vật chất. Nhiều khi phần thưởng nguy hiểm hơn là phần thưởng tâm lý: muốn được khen, muốn được ngưỡng mộ, muốn được xem là người thành công, muốn mọi người thấy mình đã ở một tầng khác. Tôi nghĩ cái bẫy lớn nhất không phải là muốn thành công. Muốn thành công là bình thường. Cái bẫy là muốn trông giống một người thành công trước khi mình thật sự xây được thứ xứng đáng với hình ảnh đó.

Và đây là cái bẫy rất thật của quản lý, lãnh đạo, CEO, founder. Vì nó thường được ngụy trang bằng những lý do nghe rất hợp lý: xây dựng thương hiệu cá nhân, networking, executive presence, phong thái lãnh đạo, vị thế xã hội. Những điều đó đều có giá trị. Tôi không phủ nhận. Nhưng nếu nền móng bên dưới chưa đủ chắc, hình ảnh càng đẹp càng dễ trở thành một khoản nợ.

Thành công nhỏ đôi khi nguy hiểm hơn thất bại

Ai cũng sợ thất bại, nhưng tôi không nghĩ thất bại là thứ nguy hiểm nhất. Thất bại thường làm mình tỉnh. Thứ nguy hiểm hơn là một vài thành công nhỏ đến quá sớm. Vì nó làm mình say một cách rất êm.

Có người có một chút traction đã nghĩ mình hiểu thị trường. Có người có một chút tiền đã nghĩ mình có quyền sống như người đã thắng. Có người có một chút danh tiếng đã dành nhiều năng lượng để bảo vệ hình ảnh hơn là sửa vấn đề thật. Có người mới thắng vài trận đã mất đi sự khiêm tốn của người học việc.

Tự mãn không phải lúc nào cũng ồn ào. Có một kiểu tự mãn rất im lặng: mình âm thầm hạ tiêu chuẩn với chính mình. Mình vẫn làm việc, nhưng không còn đủ sâu. Mình vẫn nói về tham vọng, nhưng không còn đủ khao khát. Mình vẫn học, nhưng không còn thật sự để mình bị thách thức. Mình vẫn đi tiếp, nhưng bên trong đã bắt đầu có một tiếng nói nhỏ: “Như vậy cũng ổn rồi.” Tôi sợ nhất câu “ổn rồi” đó. Với một người đang xây thứ chưa hoàn tất, “ổn rồi” nhiều khi là điểm bắt đầu của sự đi xuống.

Founder cần delayed gratification hơn người bình thường

Một founder luôn sống giữa hai lực kéo. Một bên là tầm nhìn dài hạn: công ty muốn xây, sản phẩm muốn hoàn thiện, đội ngũ muốn phát triển, thị trường muốn chinh phục, năng lực bản thân muốn nâng cấp. Một bên là phần thưởng ngắn hạn: một deal nhỏ, một vòng gọi vốn, một bài đăng đẹp, một lời khen, một lần xuất hiện, một cảm giác mình đang tiến rất nhanh. Nếu không tỉnh, founder rất dễ nhầm tín hiệu với thành tựu. Gọi vốn không phải là chiến thắng. Có truyền thông không phải là chiến thắng. Có vài khách hàng đầu tiên không phải là chiến thắng. Có một sản phẩm chạy được không phải là chiến thắng. Được gọi là founder, CEO, lãnh đạo, cũng không phải là chiến thắng. Tất cả chỉ là tín hiệu.

Thành tựu thật là xây được một thứ có giá trị, có khả năng sống sót, có năng lực phát triển, có đội ngũ đủ mạnh, có khách hàng thật sự cần, và có hệ thống vận hành không phụ thuộc hoàn toàn vào năng lượng cá nhân của người sáng lập. Điều đó cần thời gian. Cần sự lặp lại. Cần rất nhiều ngày không ai vỗ tay. Và cần khả năng trì hoãn rất nhiều ham muốn nhỏ trên đường.

Delayed gratification không phải là sống khổ

Tôi không tin vào kiểu kỷ luật cực đoan. Tôi không nghĩ làm việc lớn nghĩa là phải từ chối mọi niềm vui, sống căng thẳng, lúc nào cũng nghiêm khắc với bản thân, hay xem tận hưởng là sai. Tôi vẫn muốn sống tốt. Muốn có gu. Muốn có thành tựu. Muốn được ghi nhận. Muốn có một đời sống xứng đáng với những nỗ lực của mình. Nhưng tôi muốn những điều đó đến như kết quả của một nền móng đủ chắc, không phải như phần thưởng sớm cho một hành trình còn dang dở. Delayed gratification không phải là không tận hưởng. Nó là biết tận hưởng đúng lúc, đúng mức, đúng lý do. Tận hưởng để hồi phục thì tốt. Tận hưởng để biết ơn thì tốt. Tận hưởng để sống cân bằng thì tốt. Nhưng tận hưởng để chứng minh mình đã thành công, để khỏa lấp bất an, để trốn khỏi việc khó, hoặc để tự ru ngủ rằng mình đã đi đủ xa, thì rất nguy hiểm.

Phần thưởng nhỏ có thể mua rẻ một tương lai lớn

Một người muốn xây sự nghiệp lớn phải chấp nhận nhiều giai đoạn không hào nhoáng. Có những ngày chỉ là xử lý vấn đề. Xem số liệu. Nghe khách hàng phàn nàn. Sửa sản phẩm. Tuyển người. Gỡ xung đột. Viết tài liệu. Ra quyết định khó. Làm những việc không ai nhìn thấy. Đó là phần chìm của sự nghiệp. Nhưng phần chìm đó mới tạo ra năng lực thật. Nếu mình quá cần phần thưởng nhanh, mình sẽ dễ bỏ qua phần chìm. Mình muốn kể câu chuyện đẹp hơn là làm công việc khó. Muốn được nhìn thấy hơn là tiếp tục đào sâu. Muốn cảm giác tiến bộ hơn là chấp nhận tiến bộ thật sự, vốn thường chậm, âm thầm và không có nhiều người chứng kiến. Làm việc lớn, suy cho cùng, là khả năng không bị phần thưởng nhỏ mua chuộc quá rẻ. Tôi không muốn mình trở thành người như vậy.

Tôi cũng từng cần sự xác nhận

Có những lúc tôi nhận ra mình cũng muốn được công nhận sớm hơn. Không hẳn là muốn khoe. Có lẽ sâu hơn là muốn có một tín hiệu rằng những áp lực mình đang chịu là có ý nghĩa. Người xây công ty đôi khi cũng cần cảm giác được xác nhận: rằng mình đang đi đúng đường, rằng những ngày mệt mỏi không vô ích, rằng mình đang dần trở thành con người mình muốn trở thành. Cảm giác đó rất người. Nhưng nếu không tỉnh, nó dễ kéo mình ra khỏi việc thật. Mình bắt đầu nghĩ nhiều hơn về cách người khác nhìn mình. Nghĩ nhiều hơn về hình ảnh. Nghĩ nhiều hơn về việc mình xuất hiện như thế nào. Trong khi điều quan trọng nhất vẫn là: công ty có tốt hơn không, sản phẩm có tốt hơn không, đội ngũ có mạnh hơn không, khách hàng có được phục vụ tốt hơn không, và bản thân mình có thật sự giỏi hơn không. Tôi không muốn vay mượn quá nhiều từ tương lai để trang trí cho hiện tại.

Tôi thực hành điều này như thế nào?

Tôi chưa dám nói mình làm tốt. Nhưng tôi cố giữ vài nguyên tắc.

Giữ mình gần thực tế

Gần sản phẩm. Gần khách hàng. Gần đội ngũ. Gần số liệu. Gần những vấn đề chưa được giải quyết. Thực tế là liều thuốc tốt nhất chống lại ảo tưởng. Khi nhìn đủ gần vào công ty, mình sẽ thấy còn quá nhiều việc phải làm để có thể tự mãn.

Không tự thưởng quá nhanh

Tôi vẫn cho phép mình vui sau một kết quả tốt. Nhưng tôi không muốn một cột mốc nhỏ làm mình mềm đi. Ghi nhận. Biết ơn. Rồi quay lại việc chính.

Tự hỏi động cơ thật của mình

Trước một bài đăng, một cuộc gặp, một món đồ, một quyết định, một sự xuất hiện, tôi cố hỏi: “Việc này đang làm mình mạnh hơn, hay chỉ làm mình thấy mình hay hơn?” Câu hỏi này nhiều khi không dễ chịu. Nhưng nó cần thiết.

Ở gần những người khiến mình khiêm tốn

Người giỏi thật thường làm mình bớt ảo tưởng. Họ nhắc mình rằng những gì mình biết vẫn còn ít, những gì mình làm được vẫn còn nhỏ, và con đường phía trước vẫn rất dài.

Phân biệt giữa hình ảnh và thực lực

Founder cần hình ảnh. CEO cần phong thái. Lãnh đạo cần biết đại diện cho công ty. Nhưng hình ảnh chỉ có giá trị khi nó là phần nổi của một cấu trúc bên dưới đủ chắc. Nếu không, nó chỉ là cách trang trí cho sự chưa hoàn thiện.

Những người đi đường dài đều hiểu điều này

Tôi thích những người có tư duy dài hạn. Trương Nhất Minh, nhà sáng lập ByteDance, nhiều lần nói về delayed gratification như một phẩm chất quan trọng. Điều tôi thích ở góc nhìn này là ông không xem nó đơn thuần là khả năng “nhịn”, mà là sự khác biệt về tầng tư duy: có người nghĩ theo ngày, có người nghĩ theo năm, có người nghĩ theo mười năm. Jeff Bezos cũng là một ví dụ rõ về long-term thinking. Amazon trong nhiều năm chấp nhận nhiều quyết định ngắn hạn có vẻ không tối ưu, miễn là điều đó làm tăng niềm tin của khách hàng và giá trị dài hạn của công ty. Đó là delayed gratification ở cấp độ tổ chức. Không tối ưu cho cảm giác thắng hôm nay. Tối ưu cho năng lực thắng trong nhiều năm. Tôi nghĩ con người cũng vậy. Một sự nghiệp lớn không được xây bằng vài khoảnh khắc bùng nổ. Nó được xây bằng khả năng lặp lại những việc đúng trong thời gian đủ dài, kể cả khi chưa có ai công nhận.

Đừng để cái tôi tiêu xài mất tương lai

Càng đi tiếp, tôi càng tin rằng delayed gratification không làm mình bớt tham vọng. Ngược lại, nó bảo vệ tham vọng. Người thật sự có tham vọng lớn không thể để mình bị kéo đi bởi mọi phần thưởng nhỏ trên đường. Họ phải biết cái gì nên nhận bây giờ, cái gì nên để sau, và cái gì nếu đến quá sớm sẽ làm mình yếu đi. Tôi vẫn muốn sống tốt, có thành tựu, được ghi nhận, và tận hưởng những điều xứng đáng với nỗ lực của mình. Nhưng tôi muốn những điều đó đến như kết quả của một nền móng đủ chắc, không phải như phần thưởng sớm cho một hành trình còn dang dở. Với tôi, delayed gratification là như vậy. Không phải từ chối hạnh phúc. Mà là bảo vệ mình khỏi việc đánh đổi một tương lai lớn lấy một cảm giác dễ chịu quá sớm.

Harry • Feb 2017 • Đà Lạt